2 سال پیش که خبر تولید فیلم سنتوی را خواندم، به نظرم آمد که این بار مهرجویی تغییر رویه داده و به سینمای گیشه پسند روی کرده است، اما از این نکته غافل بودم که او کسی است که از ساده ترین و عامیانه ترین داستان ها هم قادر است شاهکاری خلق کند، همانطور که در ساخته ی قبلی اش یعنی مهمان مامان دیدیم، از ماجرای  ساده ی تهیه ی یک سفره ی شام یک فیلم جذاب ساخته بود. اما دانستن موضوع سنتوری(اعتیاد)، برایم کافی بود تا در ذهنم فلاش بکی بزنم به فیلم هایی که قبلاً در این زمینه ساخته شده  است. اما هر چه گشتم بهتر از گوزنها ی کیمیایی چیزی نیافتم و همین باعث شد که احساس کنم مهرجویی در انتخاب موضوع فیلم اشتباه کرده است. چون پرونده ی این فیلم ها با گوزنها بسته شده است. اما با تماشای متأسفانه غیر مجاز فیلم سنتوری به جد می گویم که ذهنیت ام شکسته شد و متوجه شدم که هنوز در سینمای ایران کسانی هستند که قادرند از موضوع های تکراری فیلمی خلاقانه و خوش ساخت بسازند. گزاف نیست اگر بگویم سنتوری از تأثیرگذارترین فیلم های چند دهه ی اخیر سینمای ایران است. که بیشترین سهم را در این تأثیر گذاری  کارگردانی دقیق و محکم مهرجویی بر عهده داشته است. طوریکه کاملاً مشهود است کلیه ی عوامل و بازیگران فیلم حتی رادان با بازی درخشان اش نیز زیر سایه ی او هستند. مهرجویی با جسارت و خلاقیت اش از یک داستان به ظاهر ساده و سر راست توانسته اثری ماندگار و دیدنی بیافریند .

سنتوری از دو جهت قابل بررسی است : از لحاظ فنی و از نظر مفهومی.

از نظر فنی : تدوین فیلم که درآن از تکنیک فلاش بک بدرستی استفاده شده ریتم و ضرباهنگ متناسبی به کلیت فیلم داده است. بطوریکه هیچ پلان یا سکانسی را در فیلم نمی بینیم که آزارمان دهد و یا خسته کننده باشد یا به اصطلاح کم و زیاد داشته باشد. بخصوص در شروع فیلم که تدوین خیلی خوبی را شاهدیم؛ نماهای (p.o.v) علی سنتوری که در ماشین نشسته به همراه نریشن صدایش که روی تصویر می بینیم- ما را در جریان وقایع زندگی کسالت بارش قرار می دهد-کات می شود به کنسرت هایی که در گذشته داشته است. استفاده از نریشن هم که تکنیک آشنای مهرجویی است و در اکثر فیلمهایش  شاهد آنها هستیم نیز در این فیلم بخوبی و به جا بکار گرفته شده است.

اما در این فیلم یک جامپ کات کوچک هم شاهدیم که هدف از آن نشان دادن گذر زمان و قطع به گذشته است. صحنه ایست که هانیه همسر علی به اتفاق جاوید در حال قدم زدن در دو طرف جوی آب هستند، پس از اندکی دور شدن آنها از دوربین، نمایی از جوی آب را می بینیم که در آن آب از پایین رو به بالا در جریان است و دو قوطی ودکا هم در آن شناور هستند. دوربین تیلت آپ می کند و در یک نمای لانگ مجدّداً  هانیه و جاوید را برای یک ثانیه می بینیم که از ما خیلی دور شده اند و تصویر جوی آب را این بار از سوی مخالف نشان می دهد و دوباره همان قوطی ها که در آب گردش می کنند و دوربین که بالا می آید هانیه و علی را در دوسمت جوی می بینیم که خندان به ما نزدیک می شوند. این استفاده از فلاش بک که حلقه ی اتصال حال به گذشته نیز جوی آب در نظر گرفته شده است، هوشمندانه و از لحاظ بصری بسیار زیباست.

دوربین فیلمبرداری هم که در غالب صحنه ها سر دست می چرخد و تا حدی معلق می زند. استفاده از این تکنیک هم دیگر دارد اپیدمی می شود و به نظرم بیشترین هدف مهرجویی از این کار نزدیک شدن به شخصیت های فیلم بوده است.

اما در مورد نوع لوکیشن و دکوپاژ هم مشکلی که به نظرم می رسد  این است که تمامی اجراهای علی سنتوری که در مجموع 6 اجرا است به جز 2تای آنها که در دو مهمانی مختلف برگزار می شود، باقی اجراها در یک مکان انجام می شود و نماهایی که می بینیم کاملاً تکراری است، بطوریکه لوکیشن لو می رود. نوع دکوپاژ، طراحی دکور و صحنه ی اجراها نیز خیلی ساده و پیش پا افتاده انتخاب شده است. و فقط در یک اجرا رومیزی تریبون روی سن رنگش عوض شده  و گرنه در سایر جاها حتی دکور سن هم تغییری نکرده است.

اما در خصوص تدوین فیلم هم باید اشاره کنم که در چند مورد کات های به جا، فیلم را در همان اوج سکانس قبلی نگه داشته است. مثل کاتی که بعد از صحنه ی خرید جاز و هیجانی که علی و هانیه دارند، به کنسرتی که ترانه ی خیانت را در آن می خواند، زده می شود که شور و هیجان تماشاگران در آن زیاد است.

اما در مورد مفهوم فیلم: از نظر محتوایی فیلمنامه ی سنتوری از آن دست فیلمنامه هایی است که مو به درزش نمی رود ، چفت و بست دار است، نه جایی برای چرا و چطور ممکن است می گذارد و نه جایی برای ای کاش...مهرجویی به بهترین شکل ممکن زندگی یک موزیسین که از اوج به فرود می رسد، درگیر اعتیاد می شود، مورد غضب والدین قرار می گیرد، همسرش ترکش می کند و در نهایت به منجلاب کشیده می شود، را نشان می دهد.

سنتوری سکانس درخشان کم ندارد. یکی ا زتکان دهنده ترین و زیباترین سکانس هایی که از این فیلم می توانم  مثال بزنم سکانس تزریق کردن مواد به علی توسط پدرش است که پدر ناخواسته این کار را انجام می دهد. بازی رئال و تأثیرگذار رادان و مسعود رایگان همراه با دکوپاژ خوب مهرجویی در این پلان ما را کاملاً در آن فضا قرار می دهد و گویی در کنار هر دو که به شیوه های گوناگون درد می کشند، ما نیز این درد را احساس می کنیم. پدر از اینکه ندانسته و از روی اجبار به فرزندش مواد تزریق کرده عذاب می کشد و پسر هم از ورود آن ماده مخدر به بدنش دردی آمیخته با لذت را لمس می کند. سکانس زیبایی هم که رادان در پارک برای فقرا سوسیس سرخ می کند و بین شان قسمت می کند که با ترانه ی زیبای رفیق من همراه شده است، نیز از سکانس های دوست داشتنی این فیلم است.

بهرام رادان فوق العاده ترین و بهترین نقش سینمایی اش را تا به حال ایفا کرده و شاید هم تا سال های سال همچنان بهترین بازیگری اش باقی بماند و نتواند فیلمی بهتر از سنتوری را در کارنامه اش ثبت کند.

بازی به نقش معتاد برای هر بازیگری کدهای مشخصی را یادآوری می کند؛ مثل قوزی راه رفتن، تو دماغی حرف زدن و شاید چند اصطلاح رایج مثل نوکرتم داداش و... اما رادان علاوه بر این کدهای تکراری چیزهای دیگری هم به نقش خود افزوده است؛ مثل پوشیدن آن عبای بلند و شیوه ی نگاه و حرف زدن مخصوص اش که نوعی تمسخر و ترحم را همزمان در تماشاگر بر می انگیزاند. در بعضی از صحنه ها بازی درخشان اش آدم را بهت زده می کند؛ مثل سکانسی که در خانه ی پدری اش بدنبال یک مداد برای نوشتن شماره تلفن می گردد. وقتی این صحنه را می دیدم واقعا مانده بودم بخندم ، گریه کنم ،تعجب کنم یا...

انتخاب بازیگر و کستینگ فیلم هم به نظرم بجز یکی دو مورد بدرستی انجام شده است. بخصوص در مورد بازیگران نقشهای اصلی مثل رادان و گلشیفته فراهانی. هر چند نقش گلشیفته کم رنگ تراز رادان است، اما در همان سکانس هایی که بازی دارد؛ پر قدرت، تأثیرگذار و مثل همیشه راحت ظاهر شده است . جالب این است که ا ز اواسط فیلم هر جا که گلشیفته وارد کادر می شود موسیقی ویولون نواخته می شود، حتی در صحنه ای که رادان لباس قرمز او را در کمد می بیند نیز باز شاهد همان موسیقی زیبا هستیم که القاگرحس نوستالژیک بین آنهاست ( البته فکر می کنم این موسیقی بیشتر به خاطر ارتباط و آشنایی هانیه با مرد ویولونیستی به نام جاوید است که در پایان او جایگزین علی می شود!). اما بازیگران نقش های فرعی نیز به جز نادر سلیمانی به نقش برادر علی و سیامک خواهانی به نقش جاوید، همگی انتخاب های درستی هستند. انتخاب سلیمانی هر چند به خاطر فیزیک بدنی اش بیانگرشخصیت منفعل او نسبت به برادرش است اما شباهت و هماهنگی لازم را از نظر چهره با رادان ندارد. شخصیت جاوید ، ویولونیستی که زندگی هانیه را تغییر می دهد، جای کار زیادی نداشت و بازیگر ایفاگر آن نقش هم-حالا یا به خواست کارگردان و یا کم تجربگی اش -  خیلی لوس، مصنوعی و اتو کشیده بازی کرده است. حسن پور شیرازی و صدر الدین حجازی نیز که هر دو حضوری افتخاری در این فیلم دارند نیز هر کدام به نقش معتادان خیابان خواب عالی ظاهر شده اند. بخصوص بازی پور شیرازی در آن صحنه ای که سرنگ را به ضرب از دستش خارج می کند و می گوید : ایدز پاستوریزه بدم خدمتتون؟... مو را بر تن آدم سیخ می کند.

در مورد پایان فیلم هم باید بگویم بهترین و آموزنده ترین پایانی که می شد برای این فیلم در نظر گرفت همین پایان است. از همان اواسط فیلم که شاهد اعتیاد و روبه زوال رفتن علی سنتوری بودم نگران پایان اش بودم چون در سینمای ایران متأسفانه تعداد فیلم های خوب با پایان های بد کم نیست. اما پایان سنتوری گر چه فانتزی به نظر می رسد، اما پس از نشان دادن آن همه سیاهی و مصیبت شاید مهرجویی به فکر تعدیل اثرش افتاده است که چنین پایانی را برای آن در نظر گرفته است. آموزش سنتور به معتادان مرکز بازپروری و سپس اجرای کنسرتی برای آنها همه چیز را برای یک پایان به قول معروف هپی اند فراهم می کند. پایانی که اگر مهرجویی پشت آن نبود کل فیلم را نابود می کرد. اما مهرجویی است دیگر، از همین پایان های کلیشه ای هم می تواند  شاهکار خلق کند. در آخرین پلان فیلم که رادان ترانه ی عزیزم را لب خوانی می کند و دوربین از زاویه دید او هانیه ی خیالی را نشان می دهد که روی  صندلی نشسته و با لبخند علی را می نگرد، حس دلتنگی غریبی به مخاطب دست می دهد که خوشی پایانی را تقریباً از بین می برد.

اما در مورد نتیجه گیری نهایی ذکر نکته ای در پرانتز قابل توجه است که معتادانی از دست علی سنتوری که خانواده ای متموّل  دارند، شاید بتوانند با کمک و حمایت ایشان از فلاکتی که در آن گرفتار آمده اندر، رهایی یابند اما تکلیف سایر معتادانی که چنین خانواده هایی ندارند که حامی آنها باشد، چیست؟ جامعه ای که آنها را به این سو سوق داده چگونه می تواند از ایشان حمایت کند؟ همانطور که تجربه ثابت کرده و ما نیز شاهد و واقف بر آن هستیم عاقبت آنها همانا مرگ در همان بیقوله هایی است که علی سنتوری در آنها برای اندکی دوا - بقول خودش قد یه ارزن- التماس می کرد.

رویکرد مهرجویی در خصوص نتیجه ی قطعی و دقیق از  فیلم بی طرفانه است. کارگردان پای خود را ا ز هر قضاوتی چه در مورد جدایی علی از هانیه و چه در مورد چرایی اعتیاد علی پس می کشد و صدور حکم نهایی را بر عهده ی هوش مخاطب اش می گذارد و اوست که باید تشخیص دهد در این میان مقصر کیست؟ آیا خانواده ی سنتی و مذهبی علی که به خاطر سنتورش او را حرامی خوانده  و طرد ش کرده اند، مقصراند ؟ و یا خود علی؟ یا هانیه که دیگر کاسه ی صبر ش لبریز شده و خوشبختی و آینده ی خود را مهم تر از عشق به همسر و زندگی مشترک پر دردسراش  دیده و راه خود را پیشه کرده است؟ یا جامعه ای که از هنرمندان پشت خالی اش حمایتی نمی کند تا مجبور نباشند برای تأمین مخارج زندگی تن به هر کاری دهند؟ فیلم پاسخ روشنی نمی دهد. اما با این حال پس از نمایش پر جنجال اش در جشنواره فیلم فجر و دریافت جایزه بهترین بازیگر نقش نخست مرد توقیف می شود و از اکران عمومی محروم می ماند که می توانست سکوی پرتابی نه تنها برای کلیه ی عوامل و دست اندرکاران فیلم، بلکه موفقیتی تحسین آمیز برای سینمای ساکن و در حال رکود ایران باشد. از حدوداً دو ماه پیش نیز با تکثیر غیر قانونی نسخه ی اصل فیلم تمامی امید ها برای صدور پروانه ی نمایش اش به یأس تبدیل شده است. ای کاش مهرجویی و امثال اش دلسرد نشوند و باز هم فیلم بسازند...

پ ن : بعد از ۶ ماه نبودن و ننوشتن بالاخره تصمیم گرفتم تنبلی را کنار بگذارم و مطلبی برای وبلاگم بنویسم. البته در این مدت از سینما دور نبودم حتی توانستم یک فیلم ۱۰۰ ثانیه ای هم بسازم.حالا باقی حرفها برای پست بعدی ...